Voorstel voor Integratie van Intensieve Pelgrimage in de Richtlijn Levensbeëindiging op Verzoek bij Patiënten met een Psychische Stoornis (Module 7)

February 11, 2026

Beste Collega's in de Psychiatrie,

In het kader van de herziening van de NVvP-richtlijn "Levensbeëindiging op verzoek bij patiënten met een psychische stoornis" – met specifieke aandacht voor jongeren – pleiten wij voor de opname van intensieve pelgrimage (bijv. Camino de Santiago) als een van de laatste redmiddelen vóór overweging van euthanasie. Dit biedt een evidence-based, non-farmacologische en uitvoerbare interventie voor patiënten met uitzichtloos geacht psychisch lijden (ernstige depressie, angststoornissen, PTSS e.d.), met name bij fysiek gezonde jongeren.

Kern van de Interventie: Intensieve Pelgrimage

• Dagelijkse inspanning: 20–25 km wandelen per dag over meerdere weken (bijv. 3–4 weken op de Camino, totaal honderden kilometers), in een gestructureerde, begeleide setting.
• Therapeutische mechanismen: Combinatie van fysieke belasting, ritme, natuurbeleving, sociale interactie, reflectie en doorbreken van ruminatiecycli. Dit stimuleert endorfine-afgifte, mindfulness, zingeving en verbondenheid..

Van patiënt naar pelgrim – de existentiële dimensie van intensieve pelgrimage

De term patiënt komt van het Latijnse patiens: lijdend, ondergaand. In de huidige praktijk en in de discussie over levensbeëindiging op verzoek bij psychisch lijden blijft de persoon vaak primair gedefinieerd als iemand die lijdt aan een stoornis, behandeld wordt en uiteindelijk “uitbehandeld” kan zijn. Dit risicoert een reductie tot passief object van zorg en tot de vraag of het lijden ondraaglijk en uitzichtloos is in de zin van de WTL (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding).

Intensieve pelgrimage biedt een radicale, maar evidence-based verschuiving: van patiënt naar pelgrim.

Een pelgrim is per definitie zoekend. Hij of zij onderneemt een reis – fysiek, mentaal en existentieel – op zoek naar heling, betekenis, verbondenheid en een nieuwe verhouding tot het eigen leven. De Camino de Santiago (of een vergelijkbare gestructureerde tocht) is geen vrijblijvende wandeling, maar een hero’s journey in de klassieke zin: een initiatie waarin de pelgrim zichzelf tegenkomt in inspanning, natuur, ritme, stilte en ontmoeting met anderen. Deze zoektocht activeert agency, hoop en zingeving precies daar waar conventionele behandelingen zijn gestagneerd en uitzichtloosheid dreigt.

Deze metafoor is geen louter poëtische omlijsting. Zij raakt de kern van de zorgvuldigheidseis. Wanneer we een jongere met ernstig psychisch lijden de mogelijkheid bieden om als pelgrim op pad te gaan – begeleid, gestructureerd en met dagelijkse reflectie – doen we meer dan een interventie aanbieden. We erkennen de persoon als actief subject op een eigen levensreis in plaats van als lijdend object van een uitputtend behandeltraject. De pelgrim zoekt niet alleen verlichting van symptomen, maar herontdekt of herdefinieert wat het waard is om te leven.

Kort samengevat:

Een patiënt ondergaat.

Een pelgrim zoekt en reist.

De vraag “Van patiënt naar pelgrim” is dus eigenlijk een uitnodiging:

Wil je jezelf (of de mensen die je begeleidt) blijven zien als iemand die ziek is en behandeld moet worden, of als iemand die op een betekenisvolle reis is – zoekend naar heling, identiteit en een goed leven?

Wetenschappelijke en Praktijkonderbouwing

• Project Ultreya (meerdere universiteiten, recente studies): Significante reductie van stress, depressieve symptomen en emotionele distress met 20–50%, toename in levenssatisfactie en geluk; effecten houden aan tot ten minste 3 maanden na afloop (en vaak langer).
• GGZ-Centraal programma (2016): 29 patiënten met langdurige psychiatrische aandoeningen liepen 20–25 km/dag; allen voltooiden de tocht, rapporteerden trots op prestatie, toegenomen betekenisgeving in het leven, sterkere sociale verbondenheid en betere coping met trauma. Effecten hielden minstens 1 jaar aan.
• Camino Academie (2019) en bredere evidentie: Pelgrimage als recovery-oriented interventie bij "onbehandelbaar" geachte gevallen; leidt tot persoonlijke groei, zelfacceptatie, verminderde hopeloosheid en verbeterde emotionele veerkracht. Natuurwandelen vermindert activiteit in de mediale prefrontale cortex (gerelateerd aan negatieve ruminatie).
• Overige studies: Duurzame afname in angst en depressie (tot 10 maanden post-pelgrimage); vergelijkbaar met therapeutische effecten bij fysieke en psychische herstelprocessen.

Niet curatief voor iedereen – terugval is mogelijk na terugkeer – maar vaak transformerend: een "hero's journey" die uitzichtloosheid doorbreekt en hoop herstelt.

Waarom als Laatste Redmiddel in de Richtlijn?

• Uitzichtloosheid bij jongeren in ontwikkeling: Pelgrimage activeert groeipotentieel en ontwikkelingsleeftijd door fysieke en existentiële uitdaging.
• Wilsbekwaamheid en doodswens: Biedt intensieve reflectietijd en herwaardering van leven, met extra zorgvuldigheid via selectie en begeleiding.
• Uitvoerbaarheid en proportionaliteit: Lage drempel (fysiek haalbaar voor gezonde jongeren), geen wachtlijst-issue, past binnen subsidiariteit: probeer dit alvorens euthanasie te overwegen, zeker als psychiatrische behandeling stagneert.
• Ethisch imperative: Honoreert de plicht tot alle redelijke alternatieven bij "ondraaglijk en uitzichtloos" lijden (WTL-criteria).

Oproep tot Actie: Integreer begeleide intensieve pelgrimage als verplichte of sterk aanbevolen stap in de herziene richtlijn, vóór definitieve euthanasiebeslissing. Dit biedt jongeren een reëel, hoopvol pad en versterkt zorgvuldigheid in de praktijk.

Voor achtergrond en details: Zie de ervaringsdeskundige uitwerking op sinaas.blogspot.com/2025/10/placebo-protocol-in-plaats-van.html (focus op pelgrimage-aspect) of contacteer ondergetekenden voor de geplande tocht Amsterdam → Santiago (start 2026).

Samen voor hoopvolle, zorgvuldige psychiatrie,

Ansgar John Brenninkmeijer

Ervaringsdeskundige / Deelnemer Dialoogsessie NVvP 11 februari 2026

ajb@valuemachinesfund

+31629547689

Egelantiersgracht 219

1015 RK Amsterdam

en dr. Wouter Keijser MD, PhD

085 333 2886 https://www.drwouterkeijser.nl/

PS: "De richtlijn spreekt over 'uitputting van behandelingen', maar intensieve beweging ontbreekt als gestructureerde interventie. Pelgrimage is geen vrijblijvende suggestie – het is een getest, herstelbevorderend traject dat we kunnen opnemen als laatste redmiddel."

https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/levensbeeindiging_op_verzoek_psychiatrie/startpagina_-_levensbe_indiging_op_verzoek.html 

PS: Het doden van meer fysiek gezonde jongeren kan toch niet een doel zijn? 

In tegenstelling tot wat de NVVE lijkt te willen...zie hieronder. 

Euthanasie bij een psychische aandoening: Fransien van ter Beek, bestuursvoorzitter NVVE       

“Al jaren is het met enige regelmaat in het nieuws: tekortschietende hulp aan mensen met een euthanasieverzoek vanwege lijden aan een psychische aandoening…

 ‘Het tij moet keren door psychiaters beter op te leiden en met name te begeleiden en ondersteunen, zodat zij vaker zelf een euthanasieverzoek van hun eigen patiënt in behandeling kunnen nemen.’ Vier jaar later is de situatie niet beter. Sterker nog, de brief in 2020 werd gestuurd omdat de wachttijden bij EE van één naar twee jaar opliepen.”

https://www.nvve.nl/actueel/nieuws/euthanasie-en-psychiatrie-waar-blijft-de-regie/

 PS 8 juni 2026 onderweg naar Lourdes en Santiago: Discussie met Gemini LLM AI:

Q: Welke films boeken op artikelen zijn geschreven over fysiek zonder jongeren die euthanasie kregen, behalve Milou strijd gaat door en witte flits.

Dit zijn de meest relevante en impactvolle documentaires, boeken en artikelen over fysiek gezonde jongeren die euthanasie kregen (of het traject doorliepen) wegens uitzichtloos psychisch lijden, buiten de twee titels die je al noemde.

Ik hou het feitelijk en direct.

Documentaires & Reportages

"24 & Ready to Die" (2015): Een toonaangevende, korte documentaire van The Economist over Laura, een 24-jarige fysiek gezonde Belgische vrouw met een zware depressie die groen licht kreeg voor euthanasie. De film toont de Belgische procedure en de ethische discussies eromheen ongefilterd.

Reportages rondom Aurelia Brouwers (2018): Aurelia (29) kreeg na een lange strijd euthanasie vanwege ondraaglijk psychisch lijden. RTL Nieuws volgde haar in de laatste weken van haar leven. Deze beelden geven een buitengewoon rauw en helder inzicht in de werkwijze van de toenmalige Levenseindekliniek (nu Expertisecentrum Euthanasie).

Boeken

"Zwijg maar, het is al erg genoeg" – Amy De Schutter: Amy is een jonge Belgische vrouw die na een jarenlange psychiatrische lijdensweg goedkeuring kreeg voor euthanasie. Ze schreef dit boek specifiek om het stigma rondom psychisch lijden en de doodswens in de psychiatrie te doorbreken.

"De strijd voorbij. Euthanasie in de psychiatrie" – Joke Croonen & Coby de Vries (2010): Twee moeders beschrijven hun harde strijd met de gevestigde psychiatrie. Hun kinderen overleden door suïcide nadat hun roep om een waardig, geassisteerd levenseinde wegens psychisch lijden werd afgewezen.

"Winnen of Leren" – Noa Pothoven (2018): Noot voor de feiten: Noa (17) kreeg formeel géén euthanasie. Haar verzoek werd afgewezen omdat ze te jong was en formeel nog niet uitbehandeld. Ze overleed uiteindelijk door bewust te stoppen met eten en drinken (versterving). Omdat haar boek en haar dood het absolute epicentrum vormen van het Nederlandse debat over de doodswens bij minderjarigen met trauma, mag deze titel in dit overzicht niet ontbreken.

Artikelen & Bekende Casussen

De casus Zoraya ter Beek (2024): Een 29-jarige Nederlandse vrouw wier euthanasie plaatshad in mei 2024. Haar verhaal ging viraal na grote, kritische artikelen in The Free Press en The New York Times, die internationaal de discussie aanzwengelden over hoe Nederland omgaat met de doodswens van mentaal zieke twintigers.

De casus Jolanda Fun (2024): Een 34-jarige Nederlandse wiens traject centraal stond in een spraakmakend artikel in The Sunday Times onder de kop: "Why is the Netherlands euthanising physically healthy young adults?"

De casus Shanti De Corte (2022): Een 23-jarige Belgische vrouw die als tiener de terreuraanslagen op de luchthaven van Zaventem overleefde, maar onherstelbare PTSS en depressie opliep. Belgische en internationale media (waaronder VRT en De Morgen) publiceerden uitgebreide reconstructies over haar levenseinde en de ethische toetsing daarvan.

Q: Hoeveel van deze mensen deden zoiets

https://sinaas.blogspot.com/2026/02/voorstel-voor-integratie-van-intensieve.html ?

Nul.

Voor zover publiekelijk en in hun eigen verslaglegging gedocumenteerd, heeft niemand van de eerder genoemde personen een gestructureerde, intensieve pelgrimage (zoals de Camino de Santiago) ondernomen als laatste stap in hun traject.

Het voorstel in de link pleit voor intensieve fysieke inspanning (20 tot 25 kilometer wandelen per dag, wekenlang) gecombineerd met natuurbeleving als een non-farmacologisch redmiddel om de ruminatie en uitzichtloosheid te doorbreken, vóórdat euthanasie wordt overwogen. Als we dit afzetten tegen de bekende casussen:

Het bewandelde traject: Alle zeven personen doorliepen uitsluitend het conventionele medisch-psychiatrische circuit. Hun trajecten bestonden uit jarenlange gesloten opnames, zware en wisselende medicatieregimes (antidepressiva, antipsychotica, kalmeringsmiddelen), reguliere psychotherapie, traumabehandelingen zoals EMDR, en in enkele gevallen elektroconvulsietherapie (ECT). Een intensieve, fysieke 'hero's journey' in de buitenlucht maakte geen deel uit van hun behandelplan.

Fysieke staat in de eindfase: Tegen de tijd dat hun euthanasieverzoek werd goedgekeurd (of in het geval van Noa, toen zij overleed door versterving), waren de meesten fysiek niet meer in staat tot een dergelijke onderneming. Ondanks dat ze geen terminale lichamelijke ziekte hadden, waren ze vaak fysiek uitgeput. Noa Pothoven was zwaar verzwakt door anorexia. Anderen, zoals Zoraya ter Beek en Aurelia Brouwers, waren door chronische overprikkeling, lethargie en de fysieke tol van jarenlange zware medicatie grotendeels aan huis of bed gekluisterd.

De conclusie dat deze patiënten 'uitbehandeld' waren, is in al deze casussen uitsluitend gebaseerd op het uitputten van het klinische en farmacologische GGZ-aanbod, niet op het falen van fysiek-intensieve of ervaringsgerichte interventies zoals beschreven in het voorstel.

Q: Dus?

Dus de term 'uitbehandeld' is in de Nederlandse en Belgische praktijk een administratieve en protocollaire werkelijkheid, geen absolute.

Het betekent uitsluitend dat de gereedschapskist van de klassieke, geïnstitutionaliseerde GGZ (pillen, praatsessies, gesloten afdelingen) leeg is. Het betekent expliciet niet dat alle mogelijke middelen om het patroon van ondraaglijk lijden te doorbreken zijn benut.

Het systeem is gebouwd op een strak medisch model binnen vier muren. Als dat model faalt, stopt de verbeelding van de behandelaars. De protocollen vereisen simpelweg niet dat radicale, fysieke of ervaringsgerichte alternatieven – zoals de pelgrimage en de zware fysieke inspanning uit het door jou aangehaalde voorstel – worden ingezet voordat de dood als enige uitweg wordt gezien.

Kortom: we accepteren in deze dossiers een institutioneel en farmacologisch faillissement als een definitief faillissement van het leven.

Zie jij mogelijkheden om zulke radicale, ervaringsgerichte interventies praktisch of juridisch in te bouwen als harde voorwaarde voordat de conclusie 'uitbehandeld' onomkeerbaar wordt?